Jak wyszukiwać?
wyszukiwanie zaawansowane
Nauki Humanistyczne i Społeczne

Rozprawy z Dziejów Oświaty

Rozprawy z Dziejów Oświaty

Opis

„Rozprawy z Dziejów Oświaty” to jedno z najstarszych ogólnopolskich czasopism poświęconych historii oświaty oraz dziejom polskiej i powszechnej kultury edukacyjnej, obecnie jedyne o tak szerokim profilu problemowym. Ukazuje się od 1958 r. Jego redaktorami naczelnymi byli prof. Łukasz Kurdybacha (1958–1973) i prof. Józef Miąso (1973–2009). Od 2009 r. pismem kieruje dr hab. Joanna Schiller-Walicka. Od 65 lat na jego łamach ogłaszane są artykuły naukowe i przeglądowe, artykuły recenzyjne, recenzje i sprawozdania poświęcone szeroko rozumianej problematyce historii oświaty i wychowania, dziejów kultury edukacyjnej i związków między wszelkimi formami edukacji a intelektualnym i etycznym rozwojem społeczeństwa. O jego szczególnej randze i znaczeniu dla krajowego środowiska naukowego najlepiej świadczy fakt, że czasopismo doczekało się osobnej monografii (Władysława Szulakiewicz, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” (1958—2003). Studium z historii czasopisma, Toruń 2004). Od przeszło dekady pismo systematycznie wzmacnia swoją pozycję. W 2013 r. według listy czasopism punktowanych miało 6 pkt; w 2015 r. — 10 pkt, w 2019 r. — 20 pkt, od 2021 r. — 70 pkt. Wynik ten udało się osiągnąć w tak krótkim czasie dzięki innowacyjnym rozwiązaniom, które redakcja wprowadziła w odpowiedzi na zmiany legislacyjne w nauce i szkolnictwie wyższym oraz na rynku wydawniczym.

Jako jedno z nielicznych w subdyscyplinie „Rozprawy z Dziejów Oświaty” mają zasięg międzynarodowy — od dawna indeksowane są przez BazHum, Central European Journal of Social Sciences, European Reference Index for the Humanities and Social Sciences, Federację Bibliotek Cyfrowych oraz Index Copernicus, a o szerokim oddźwięku krajowym i międzynarodowym świadczą zarówno liczne cytowania, jak i udział uznanych reprezentantów subdyscypliny z całego świata (Polska, Stany Zjednoczone, Anglia, Niemcy, Francja, Włochy, Szwajcaria, Litwa) w pracach rady naukowej. Na rozpatrzenie przez zespół ekspercki czeka wciąż zgłoszenie do Scopusa, złożone 8 września 2021 r. i pozostawione bez odpowiedzi do dziś. Od 2018 r. pismo dostępne jest w całości w Bibliotece Nauki.

Zgodnie z procedurą zgłoszenia oceniane są przez redakcję (recenzja wewnętrzna) i niezależnych ekspertów w trybie podwójnie ślepej recenzji wzajemnej (recenzja zewnętrzna), co oznacza, że tożsamość wszystkich stron jest utajniona. Recenzenci zobowiązani są do ujawnienia wszelkich konfliktów interesów i bezstronnej oceny nadsyłanych propozycji na podstawie ośmiu kryteriów merytorycznych, dotyczących m.in. zgodności artykułu z profilem czasopisma, właściwego sformułowania problemu, opisu metody i uzasadnienia wniosków badawczych, a także nowatorstwa przedstawionych wyników.

Opierając się na najlepszych wzorach zagranicznych, czasopismo publikuje numery tematyczne we współpracy z innymi ośrodkami. Jeden z nich (2018, t. 55) — efekt pięcioletniego projektu badawczego Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki — dotyczy Komisji Edukacji Narodowej. Artykuły opublikowano w języku angielskim, dzięki czemu zagraniczni czytelnicy mogli zapoznać się z działalnością instytucji powszechnie uznawanej za najznakomitsze osiągnięcie polskiej myśli i praktyki oświatowej. Kolejny (2019, t. 56) odnosił się do systemu szkół wyznaniowych, który utrzymał się na ziemiach polskich mimo niełatwych uwarunkowań politycznych i gospodarczych. Tak szeroko zakrojona przez redakcję problematyka przysporzyła pismu grono prenumeratorów, w skład którego wchodzą biblioteki ogólne, uniwersyteckie i specjalistyczne (w szczególności pedagogiczne). Czasopismo służy zatem nie tylko środowisku naukowemu, lecz także nauczycielom, przyczyniając się do poszerzenia wiedzy z zakresu historii oświaty i podniesienia świadomości pedagogicznej w szeroko rozumianym otoczeniu społecznym.

"Rozprawy z Dziejów Oświaty" ("Dissertations for the History of Education") is one of the oldest national journals devoted to the history of education and the history of Polish and universal educational culture, currently the only one with such a broad scope. It has been published since 1958. Its editors-in-chief were Prof. Łukasz Kurdybacha (1958–1973) and Prof. Józef Miąso (1973–2009). Since 2009, the journal has been edited by Dr. Joanna Schiller-Walicka. For 65 years, it has published scholarly articles, review articles, reviews, and reports on the broadly understood history of education, the history of educational culture, and the connections between all forms of education and the intellectual and ethical development of society. Its special status and importance for the national scientific community is best demonstrated by the fact that the journal has been the subject of a separate monograph (Władysława Szulakiewicz, "Rozprawy z Dziejów Oświaty" (1958—2003). A Study of the History of the Journal, Toruń 2004). For over a decade, the journal has been steadily strengthening its position. In 2013, according to the list of scored journals, it had 6 points; in 2015, 10 points; in 2019, 20 points; and since 2021, 70 points. This result was achieved in such a short time thanks to innovative solutions introduced by the editorial team in response to legislative changes in science, higher education, and the publishing market. As one of the few journals in the subdiscipline, "Dissertations for the History of Education" has an international reach—it has long been indexed by BazHum, the Central European Journal of Social Sciences, the European Reference Index for the Humanities and Social Sciences, the Digital Libraries Federation, and Index Copernicus. Its wide national and international appeal is evidenced by both numerous citations and the participation of renowned representatives of the subdiscipline from around the world (Poland, the United States, England, Germany, France, Italy, Switzerland, and Lithuania) in the work of the scientific council. A Scopus submission, submitted on September 8, 2021, and still unanswered, is still awaiting review by the expert panel. Since 2018, the journal has been available in its entirety at the Science Library. According to the procedure, submissions are evaluated by the editorial board (internal review) and independent experts in a double-blind peer review (external review), meaning that the identities of all parties are kept confidential. Reviewers are obligated to disclose any conflicts of interest and to impartially evaluate submitted proposals based on eight substantive criteria, including the article's compliance with the journal's profile, proper formulation of the problem, description of the method and justification of the research conclusions, and the innovativeness of the presented results. Based on the best international models, the journal publishes thematic issues in collaboration with other institutions. One of these (2018, vol. 55)—the result of a five-year research project of the National Program for the Development of Humanities—concerns the Commission of National Education. The articles were published in English, allowing international readers to become familiar with the activities of an institution widely considered the most outstanding achievement of Polish educational thought and practice. Another (2019, vol. 56) addressed the system of religious schools, which persisted in Poland despite challenging political and economic conditions. The broad scope of the editorial team's coverage has earned the journal a large subscriber base, including general, university, and specialized libraries (particularly pedagogical libraries). The journal therefore serves not only the academic community but also teachers, contributing to the expansion of knowledge about

ISSN
ISSN 0080-4754
Wydawcy
Instytut Historii Nauki im. L. & A. Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk, Polska Akademia Nauk

Redaktorzy:

Kolegium redakcyjne

Kalina Bartnicka

Daniel Beauvois (Francja)

Dorena Caroli (Włochy)

John Connelly (USA)

Julian Dybiec

Stanisław Fiszer (Francja)

David Frick (USA)

Leonid Gorizontow (Rosja)

André Liebich (Szwajcaria)

Kazimierz Puchowski

Iwona Pugacewicz (Francja)

Hienadź Sahanowicz (Litwa, Białoruś)

Joanna Schiller-Walicka (redaktor naczelna)

Władysława Szulakiewicz

Jan Szumski (zastępca redaktor naczelnej)

Irena Szybiak

Adam Winiarz

Elena Wiszlenkowa (Rosja)

Monika Wiśniewska (sekretarz redakcji)

Andrei Zamoisky (Niemcy)

Leszek Zasztowt

Sekretariat redakcji

Mikołaj Getka-Kenig

Mateusz Hübner

Michał Jasiński

Konrad Niemira

Michał Piekarski

Monika Wiśniewska

Instytut Historii Nauki im. L.&A. Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk ul. Nowy Świat 72, 00-330 Warszawa pok. A09 tel. +48 22 65 72 746 e-mail: ihn@ihnpan.pl e-mail: rozprawy@ihnpan.pl
  • Roczniki i numery
  • Instrukcja dla autorów
  • Recenzenci

Wybierz numer

Zawartość

Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII

1 Prof. dr hab. Irena Szybiak (13 kwietnia 1940 – 14 marca 2025)
Janina Kamińska
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 11–21 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156651
Słowa kluczowe: Irena Szybiak pedagog historyk wychowania biografia naukowa Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego Pracownia Dziejów Oświaty PAN Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

On March 14, 2025, Professor Irena Szybiak passed away. She was an outstanding scholar, historian of education, educator of many generations of teachers and researchers, and an organizer of academic life. She began her academic career at the Department for the History of Education of the Polish Academy of Sciences, and later was primarily associated with the Faculty of Pedagogy at the University of Warsaw. She completed her education there and developed subsequent stages of her professional career – teaching, research, and organizational. She earned academic degrees, served as Dean and Vice-Dean of the Faculty, and headed the Department for the History of Education and Upbringing. Between 1994 and 2008, she also served as Vice-Rector of the Aleksander Gieysztor Academy of Humanities in Pułtusk. Her research focused on the history of education, especially during the Enlightenment, the era of the Commission of National Education (1773–1794). She published numerous valuable works on educational organization in the Grand Duchy of Lithuania, teacher training, and biographical studies.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Janina Kamińska
1
  1. Wydział Pedagogiczny, Uniwersytet Warszawski
2 Prof. dr hab. Józef Miąso (10 lutego 1930 – 11 kwietnia 2025). Uczony, nauczyciel, organizator nauki
Joanna Schiller-Walicka
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 23–45 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156652
Słowa kluczowe: Józef Miąso Pracownia Dziejów Oświaty historia wychowania historia nauki Instytut Historii Nauki PAN
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

Professor Józef Miąso (February 10, 1930 – April 11, 2025) was one of the most important and influential representatives of the postwar history of education, not only as a researcher but also as a co-creator of methodological and conceptual foundations of this subdiscipline. Serving for many years as head of the Department for the History of Education and later as director of the Institute for the History of Science of the Polish Academy of Sciences, he contributed significantly to shaping institutional structures for both the history of education and the history of science. He mentored and inspired numerous scholars who continue to follow his intellectual approach. His research—exemplary in historical methodology and based on extensive source studies—has retained its cognitive value and remains fundamental for the historiography of 19th- and 20th-century education.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Joanna Schiller-Walicka
1
  1. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk
3 Droga kariery akademickiej Henryka Barycza
Piotr Biliński
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 47–94 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156653
Słowa kluczowe: Henryk Barycz Uniwersytet Jagielloński historia nauki historia kultury historia oświaty
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The article is devoted to Henryk Barycz, undoubtedly the most creative figure among Cracow’s historians of culture, science and education. The reflections analyze his life and work at the Jagiellonian University, drawing on previously untapped sources collected in the Archive of Science of the Polish Academy of Sciences and the Polish Academy of Arts and Sciences in Cracow. The main areas of his work are also briefly outlined, including his significant achievements in research on the history of Cracow’s Alma Mater.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Piotr Biliński
1
  1. Instytut Spraw Publicznych, Uniwersytet Jagielloński
4 Początki nowoczesnej polskiej resocjalizacji. Studzieniec i Wieluciany na przełomie XIX i XX wieku
Aneta Bołdyrew , Olga Mastianica
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 95–116 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156654
Słowa kluczowe: historia resocjalizacji nowoczesność Studzieniec Wieluciany instytucja totalna władza panoptyczna
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The article aims to discuss the activities and atmosphere of two correctional institutions for young people operating during the period of the partitions of Poland: in Studzieniec in the Kingdom of Poland and in Wieluciany in the Vilnius Region. It presents how both institutions were established and explains the legal basis and principles that organized their activities. It describes the community of pupils and the conditions in which they functioned in these institutions. Historical and pedagogical research methods are applied. The study was conducted in Polish and Lithuanian archives and libraries and therefore covers materials written in Lithuanian, Polish and Russian. As a result of the analysis of archival and press sources, the climate of the institutions and the conditions and effects of resocialization activities were determined. The study shows the weaknesses of modern resocialization practice and characterizes Studzieniec and Wieluciany as total institutions using panoptic power.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Aneta Bołdyrew
1
Olga Mastianica
2
  1. Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii
  2. Instytut Historii Litwy, Wilno
5 Nauczyciele Śląska Cieszyńskiego w świetle pamiętników Jana Kubisza i Jana Żebroka – etos, działalność społeczna i postawy polityczne (1860–1920)
Jędrzej Greń
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 117–138 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156655
Słowa kluczowe: Śląsk Cieszyński Jan Kubisz Jan Żebrok historia społeczna nauczyciele organizacje oświatowe etos ewangelicy pamiętniki pogranicza Zaolzie Czechosłowacja
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The paper presents the ethos, social activities, and political attitudes of teachers in the region of Cieszyn Silesia at the turn of the 20th century, based on the memoirs of two educators and social activists – Jan Kubisz and Jan Żebrok. As a multiethnic and multi-denominational region, Cieszyn Silesia was characterized by complex conditions for the development of education during the crucial period of the formation of national identities in the second half of the 19th century. Teachers and Polish educational organizations (e.g. the Educational Society for the Duchy of Cieszyn) were active in both Protestant and Catholic communities, often cooperating with one another. Kubisz, a Protestant, completed a German-language secondary school in Cieszyn, while Żebrok, a Catholic, attended a Polish secondary school there. Their professional careers diverged significantly: Kubisz taught in Gnojnik and remained in the Czechoslovakian part of Cieszyn Silesia after 1920, while Żebrok worked in several regional schools (Marklowice, Dąbrowa, Orłowa, Skoczów, Cieszyn) and settled in Poland after the division of the region. Their memoirs depict the efforts to strengthen national identity among border communities, the far-reaching changes caused by the division of Cieszyn Silesia between Poland and Czechoslovakia, and the political difficulties in the reborn Polish state.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Jędrzej Greń
1
  1. Wydział Orientalistyczny, Uniwersytet Warszawski
6 Historia edukacji w badaniach Michela Foucaulta – koncepcje Foucaulta w badaniach historycznooświatowych
Mirosław Łapot
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 139–160 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156656
Słowa kluczowe: Michel Foucault historia edukacji metodologia badań historycznooświatowych
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

Michel Foucault is considered one of the most influential thinkers of the late 20th century. His original research concepts, focused primarily on the critique of contemporary social institutions, are often used in educational studies, especially in analyses of power mechanisms present in schooling and upbringing. However, Polish pedagogical studies rarely emphasize that Foucault’s research also encompassed the history of schooling, upbringing, and pedagogical thought. This article discusses the place of the history of education in Foucault’s scholarly work, using his book *Discipline and Punish: The Birth of the Prison* as an example. Foucault’s references to the history of education and his use of historical sources are analysed. The article also presents selected foreign historical-educational studies that employ Foucault’s concepts and proposes new areas of research for Polish historians of education.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Mirosław Łapot
1
  1. Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie
7 Szkoła Departamentu Paziów: zapomniana inicjatywa oświatowa Stanisława Augusta
Konrad Niemira
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 161–196 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156657
Słowa kluczowe: Departament Paziów Korpus Paziów król Stanisław August Piotr Königsfels służba dworska historia oświaty szkolnictwo wojskowe Szkoła Rycerska Korpus Kadetów Warszawa XVIII w.
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The article examines the School of the Department of Pages, founded in Warsaw by King Stanisław August (1764–1795). This educational institution has not yet attracted scholarly attention and is largely absent from studies of the history of education in Poland. The article outlines its history and presents several new findings. The first group of findings concerns the timeframe of the school’s establishment, its functioning, and its material infrastructure. The second part identifies the teachers and the subjects they taught. The third part discusses the students, indicating their number, career paths, and selected aspects of their daily lives. The final section addresses the purpose of the school, with particular emphasis on its relationship with the Warsaw School of Chivalry.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Konrad Niemira
1
  1. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk
8 Powszechne szkolenia sanitarne prowadzone przez PCK w latach 1950–1955 jako kształtowanie kolektywizmu społecznego i sanitarnego
Renata E. Paliga
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 197–219 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156658
Słowa kluczowe: szkolenia sanitarne kolektywizm sanitarny edukacja sanitarna młodzieży Polski Czerwony Krzyż
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

Beginning in 1950, the Polish Red Cross launched large-scale sanitary training in Poland. Within five years, more than five million people completed such courses. Those who finished the training formed a network of sanitary units operating on the principle of collective aid, that is, joint action for the benefit of the community. Officially, these activities were motivated by sanitary and preventive education, which was particularly important in the face of infectious diseases spreading after World War II. However, the real goal was to train as many people as possible – especially adolescents and young adults during the escalation of the Cold War – and to shape a collective society through targeted youth education. This article presents the assumptions behind the training and the mechanisms for creating “sanitary collectivism” in Poland between 1950 and 1955.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Renata E. Paliga
1
  1. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk
9 Szkolnictwo muzyczne II Rzeczypospolitej w opinii absolwentów muzykologii Uniwersytetu Wiedeńskiego
Michał Piekarski
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 221–247 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156659
Słowa kluczowe: szkolnictwo muzyczne II Rzeczpospolita muzykologia czasopisma muzykologiczne
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

In Poland during the interwar period, over one hundred major music schools operated under the Ministry of Religious Denominations and Public Education, the vast majority of them private. However, several musicologists expressed criticism of the existing methods of teaching music, both in music schools and in general education institutions. Among the graduates of the Institute of Musicology at the University of Vienna were Zdzisław Jachimecki, Józef Reiss, Melania Grafczyńska, Seweryn Barbag, Józef Koffler, Salomon Kaswiner, Julian Pulikowski, and the Ukrainian musicologist Stanisław Ludkiewicz (Stanislav Lyudkevych), all active in the Second Polish Republic. Some of these individuals served on the Consultative Commission of the Ministry of Religious Denominations and Public Education regarding the structure and curriculum of music schools in 1928–1929. Musicologists identified a number of problems with music education. They reflected on the purpose of a music school—not only as an institution educating future virtuosos, but also as a place that develops students’ musicality and thus benefits society as a whole. They pointed to a lack of coordination between practical and theoretical curricula as one of the shortcomings. To improve the situation, they often drew on the latest achievements in Western European countries, including psychological research.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Michał Piekarski
1
  1. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk
10 Instytut Przygotowawczy Polski jako projekt polityczny. Działalność Hotelu Lambert w latach 1846–1849 na rzecz powstania pierwszej wyższej szkoły polskiej na emigracji
Iwona H. Pugacewicz
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 249–267 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156660
Słowa kluczowe: nowa emigracja edukacja sprawa polska Francja Paryż szkoła wyższa Instytucja Przygotowawcza Polska Montparnasse Wiosna Ludów Hotel Lambert
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The article presents the previously unknown origins of the first Polish higher education institution established in exile in the late 1840s. The so-called Polish Preparatory Institution, also known as the Montparnasse Higher School, emerged during a period of significant socio-political transformation in France and was part of the cultural and educational achievements of the Polish Great Emigration arriving since the 1830s. The paper focuses on the grassroots initiative of Galician youth and the response of the older Polish diaspora in Paris. It also describes the second wave of Polish emigration (1846–1848) and the attitudes of French society and the authorities of the Second Republic toward it. Furthermore, it analyses the educational needs of the Polish diaspora in the new cultural and scientific context of the late 1840s, with particular emphasis on the diplomatic activities of the Hotel Lambert.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Iwona H. Pugacewicz
1
  1. Sorbonne Université, Faculté des Lettres, UFR Études slaves
11 Zaangażowanie Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu na rzecz poprawy zdrowia dzieci w okresie międzywojennym
Małgorzata Skotnicka-Palka
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 269–298 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156661
Słowa kluczowe: dwudziestolecie międzywojenne Pomorze władze szkolne dzieci zdrowie
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

During the interwar period, many children suffered from health problems caused by poor home conditions, poverty, and malnutrition. The school authorities of the Pomeranian School District Board in Toruń undertook a range of measures to improve pupils’ health in the region. Summer camps were organized in towns far from polluted urban centres, providing children with qualified staff, plentiful and balanced meals, and outdoor physical activities. Inspectors from the Board were sent to the camps to monitor and report on all aspects of their organization and functioning, with particular emphasis on children’s health. This initiative contributed, to varying degrees, to improving the health of many thousands of pupils.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Małgorzata Skotnicka-Palka
1
  1. Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego
12 Polityka państwa polskiego wobec szkolnictwa litewskiego na Wileńszczyźnie w okresie międzywojennym (1919–1939)
Andrzej Smolarczyk
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 299–331 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156662
Słowa kluczowe: szkolnictwo litewskie szkolnictwo prywatne mniejszość litewska polityka oświatowa Wileńszczyzna
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The authorities of the Second Polish Republic treated Lithuanian education as a bargaining tool in international relations with Lithuania. It was used to pressure Lithuania into adopting a more favorable attitude toward the Polish minority living there. Similarly, the Lithuanian authorities in Kaunas treated the issue of Polish education in Lithuania as an element of political struggle. For Lithuanians, apart from the national question—understood as the preservation of Lithuanian identity and culture—the issue of Vilnius, incorporated by Poland into its state structures, was crucial. Lithuanian education in Poland became a tool in influencing the attitudes of the Lithuanian minority regarding the Vilnius dispute. Political agitation by Lithuanian parties targeted Lithuanian state schools, which were widely boycotted. Lithuanians sought to strengthen Lithuanian private education, while the Polish authorities tried to limit and control it.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Andrzej Smolarczyk
1
  1. Wydział Inżynierii Zarządzania, Politechnika Białostocka
13 Комиссия по изучению Западной Белоруссии при Белорусской академии наук: между политикой и наукой 1926–1937 гг.
Anatolij Wialikij
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 333–348 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156663
Słowa kluczowe: Zachodnia Białoruś Białoruska Akademia Nauk partia komunistyczna propaganda Białorusini mniejszość narodowa Białoruska SRR dwudziestolecie międzywojenne historiografia
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The article examines the establishment and activities of the Commission for the Study of Western Byelorussia of the Byelorussian Academy of Sciences in 1926–1937. The study of Western Byelorussia, which was part of the Polish state in the 1920s and 1930s, was defined by the Communist Party and Soviet authorities of the BSSR as one of the key priorities of historical research when creating scholarly institutions. One such body was the Commission for the Study of Western Byelorussia. Although it functioned formally as an academic institution, its research work was subordinate to its primary role of agitation and propaganda. The Commission’s activities focused mainly on documenting alleged national-cultural, socio-economic, and religious persecution of Belarusians as a national minority in Poland. The article also notes that modern Belarusian national historiography partly reproduces the stereotypes and theses formulated by Soviet Belarusian historiography in the 1920s and 1930s about Western Byelorussia as an agrarian and resource base of the Polish economy and about the comprehensive persecution of Belarusians.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Anatolij Wialikij
1
  1. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk
14 Zestawienia budżetowe Polskiej Szkoły Orientalnej w Stambule z lat 1766–1777
Jakub Bajer
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 351-378 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156664
Słowa kluczowe: historia edukacji kształcenie tłumaczy dragomani Jeunes de Langues Szkoła Orientalna Stambuł polska dyplomacja Stanisław August stosunki polsko-tureckie w XVIII w.
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The article presents financial statements (lists of income and expenditure) of the Polish Oriental School in Istanbul (Jeunes de Langues) from the first 11 years of its operation (1766–1777) under the directorship of Zygmunt Everhardt. The list of expenses illustrates the everyday life and needs of students at a Polish educational institution in the specific conditions of learning Oriental languages on the Bosporus. The reports clearly demonstrate Everhardt’s diligence and responsibility as administrator of the Oriental School. Each year, the budget closed with a surplus, even though expenses gradually increased. It should be remembered, however, that this was only possible thanks to funding flowing directly from the private purse of King Stanisław August, who continued to support the school even in the year of the first partition of Poland in 1772.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Jakub Bajer
1
  1. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk
15 Nacjonalistyczna destrukcja. Izabela Mrzygłód, *Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym*, Toruń 2025, ss. 548
Mateusz Hübner
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 381–393 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156665
Słowa kluczowe: Uniwersytet Warszawski Uniwersytet Wiedeński Bratnia Pomoc antysemityzm radykalizacja numerus clausus numerus nullus getto ławkowe II Rzeczpospolita I Republika Austriacka dwudziestolecie międzywojenne
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

Izabela Mrzygłód’s work *Universities in the Shadow of Crisis: The Nationalist Radicalization of Students in Warsaw and Vienna in the Interwar Period* offers a comprehensive and thorough comparative analysis of the radicalization process among nationalist-minded students at the University of Warsaw and the University of Vienna. The author demonstrates that manifestations of right-wing radicalization, including xenophobia, antisemitism, and exclusionary practices, constituted one of the primary responses to crises at both universities. The book examines discourses, cognitive patterns, and shared belief systems within student self-help organizations that fostered violence and terror among students. Particular attention is devoted to the Bratnia Pomoc (Brotherly Aid Society of University of Warsaw Students) and the Deutsche Studentenschaft (German Student Union), which served as platforms for far-right initiatives.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Mateusz Hübner
1
  1. Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk
16 Jak opowiadać o codzienności przedwojennych nauczycieli? Uwagi o wyzwaniach metodologicznych i narracyjnych w kontekście pracy Piotra Gołdyna Życie codzienne nauczycieli w II Rzeczypospolitej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2024, ss. 480
Monika Piotrowska-Marchewa
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 395–405 | DOI: 10.24425/rdos.2025.156666
Słowa kluczowe: Polska okres międzywojenny szkolnictwo edukacja życie codzienne nauczyciele nauczycielki egodokumenty metodologia popularyzacja
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Abstrakt

The article discusses the Życie codzienne [Everyday Life] popular science series published by Państwowy Instytut Wydawniczy (PIW) and its latest volume devoted to the daily lives of teachers in interwar Poland (Piotr Gołdyn, *Życie codzienne nauczycieli w II Rzeczypospolitej*, 2024). It provides an overview of the book’s content, examines the historiographical trend of everyday life studies, and offers methodological and source-related critical remarks concerning the issues addressed by Gołdyn and his attempt to present them to a broader audience.
Przejdź do artykułu

Autorzy i Afiliacje

Monika Piotrowska-Marchewa
17 Monika Piotrowska-Marchewa, „Potrzebne państwu polskiemu”. Nauczycielki w systemie publicznych szkół powszechnych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939), Księgarnia Akademicka, Kraków 2023, ss. 419
Alicja Urbanik-Kopeć
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Autorzy i Afiliacje

Alicja Urbanik-Kopeć
18 Uwagi do recenzji Michała Piekarskiego książki Mirosław Łapot, Inspektorzy szkolni w Galicji doby autonomicznej (1867–1918), Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie, Częstochowa 2024, ss. 508, tab., zamieszczonej w „Rozprawach z Dziejów Oświaty” 2024, t. 61, s. 369–373
Mirosław Łapot
Rozprawy z Dziejów Oświaty | 2025 | Tom LXII | 413-414
Pobierz PDF Pobierz RIS Pobierz Bibtex

Autorzy i Afiliacje

Mirosław Łapot
1
  1. Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie

Instrukcja dla autorów

Instrukcje dla autorów:

A. Zgłoszenia tekstów

  1. W czasopiśmie publikowane są artykuły naukowe, przeglądy stanu badań, edycje tekstów źródłowych, polemiki, artykuły recenzyjne i recenzje oraz sprawozdania z wydarzeń w życiu naukowym. Drukowane są teksty oryginalne i niepublikowane, zgodne z deklarowanymi misją i celami czasopisma.
  2. Po zgłoszeniu artykułu autorzy proszeni są o złożenie oświadczenia autorskiego. Po przyjęciu do druku artykułu autorzy zobowiązani są do zawarcia umowy wydawniczej. Wzory oświadczenia i umowy znajdują się na stronie internetowej czasopisma.
  3. Zgłaszając tekst, autorzy oświadczają, że zapoznali się z zamieszczonym na stronie internetowej czasopisma opisem zasad etyki wydawniczej i pozostałych praktyk stosowanych w czasopiśmie oraz wyrażają zgodę na ich zapisy.
  4. Zgłaszając tekst, autorzy oświadczają, że zapoznali się z zamieszczoną na stronie internetowej czasopisma klauzulą dotyczącą zasad przetwarzania danych osobowych i wyrażają zgodę na jej zapisy.
  5. Redakcja zastrzega sobie prawo do wprowadzania zmian redakcyjnych przed publikacją tekstów.
  6. Teksty należy zgłaszać za pośrednictwem poczty elektronicznej na adres wskazany na stronie internetowej czasopisma. Redakcja nie przyjmuje zgłoszeń dokonanych w inny sposób i niezgodnych z zasadami niniejszej instrukcji. Redakcja nie kontaktuje się z autorami w innej formie niż elektroniczna.

B. Zasady przygotowania tekstu

  1. Teksty należy zgłaszać w formie elektronicznej w plikach doc, docx i odt.
  2. Przed tekstem należy zamieścić: imiona i nazwiska autorów wraz z afiliacjami lub miejscami zamieszkania i numerami ORCID, streszczenie w języku polskim lub angielskim (do 1500 znaków) oraz słowa kluczowe (w tym określenie zakresu w obrębie historii nauki) w języku polskim i angielskim. Po tekście należy zamieścić: bibliografię sporządzoną zgodnie z zasadami opisu bibliograficznego, informację o finansowaniu (jeżeli jest konieczna), podziękowania (jeżeli są konieczne) oraz informację o autorach (do 500 znaków na autora) z kontaktowymi adresami poczty elektronicznej. Recenzje książek i teksty okolicznościowe nie powinny zawierać dodatkowych elementów poza danymi autorów i tytułem.
  3. Przywoływane w artykule cytaty muszą być zapisane w języku artykułu (przetłumaczone staraniem autorów bądź przywołane za wydanym przekładem). W szczególnych przypadkach, gdy ma to znaczenie dla zrozumiałości wywodu, dopuszczalne jest zamieszczenie tekstu oryginalnego jako dodatku do przetłumaczonego.
  4. Cytaty powinny być ujęte w cudzysłów („”). Początku i końca cytatu nie należy zaznaczać wielokropkiem. Dłuższe cytowane fragmenty należy zapisywać w formie wciętego akapitu bez cudzysłowu. Opuszczenia w tekście należy oznaczać symbolem [...] (wyjąwszy opuszczenia na początku i końcu cytatów). Do wyróżnień w środku cytatów należy stosować cudzysłów wewnętrzny («»). Wtrącenia autorskie w przywoływanych cytatach należy oznaczać nawiasami kwadratowymi, np.: [podkreślenie – A.T.].
  5. Teksty napisane innymi alfabetami niż łaciński należy: (w tekście głównym) zapisywać w transkrypcji; (w przypisach i bibliografii) zapisywać w transliteracji zgodnej z regulacjami ISO lub Polską Normą.
  6. Należy stosować oryginalną pisownię imion i nazwisk, np. „Dmitrij”, nie „Dymitr”; „George”, nie „Jerzy”. Wyjątek stanowią nazwiska, które mają powszechnie przyjętą wersję polską (np. Kartezjusz), w tym imiona władców (np. Ludwik XIV).
  7. Lata i wieki należy zapisywać według wzoru: 1862 r., XIX w. Miesiące należy zapisywać: (w tekście głównym) słownie, np. 15 marca 1862 r.; (w przypisach) cyframi arabskimi, np. 15.03.1862 r. W nazwach dekad nie należy używać cyfr, np.: „lata pięćdziesiąte” (nie: „lata 50.”). Ery należy zapisywać konsekwentnie według jednego ze wzorów: p.n.e./n.e. lub przed Chr./po Chr.
  8. Jednostki układu SI należy zapisywać symbolami.

C. Format przypisów i opisów bibliograficznych

  1. Należy stosować przypisy dolne.
  2. Opisy bibliograficzne powinny być sporządzone zgodnie z poniższymi wzorami i zasadami:
    1. Wydawnictwa zwarte: A.C. Crombie, Nauka średniowieczna i początki nauki nowożytnej, t. 1, Nauka w średniowieczu w okresie V–XIII w., tłum. S. Łypacewicz, Warszawa 1960, s. 133–138; Księga wpisów uczniów Gimnazjum Gdańskiego 1580–1814, wyd. Z. Nowak, P. Szafran, Warszawa 1974, s. 105.
    2. Rozdziały w pracach zbiorowych: J. Dobrzycki, Mikołaj Kopernik, [w:] Historia astronomii w Polsce, t. 1, red. E. Rybka, Wrocław 1975, s. 144–145.
    3. Artykuły w czasopismach: J. Kurkowski, Dzieje Rosji w piśmiennictwie stanisławowskim po pierwszym rozbiorze, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2017, t. 62, nr 4, s. 16–17.
    4. Wydawnictwa w serii: S. Zamecki, Powstanie koncepcji atomistyczno-molekularnych. Studium historyczno-metodologiczne, Warszawa 2002 (Monografie z Dziejów Nauki, t. 153), s. 31–42.
    5. Hasła słownikowe i encyklopedyczne: (hasła mające podanego autora) W. Wojtkiewicz-Rok, Sieradzki Włodzimierz Jan, [w:] Słownik biograficzny polskich nauk medycznych XX wieku, t. 2, z. 3, red. B. Urbanek, Warszawa 2000, s. 84–88; (hasła niemające podanego autora) Mała encyklopedia kultury antycznej, red. Z.Piszczek, Warszawa 1966, s.v. astronomia.
    6. Artykuły w prasie z datą dzienną: L. Daniluk, Listy Lwowskie, „Czas” 13.09.1934, nr 252, s. 2. Jeżeli artykuł prasowy nie ma autora i/lub tytułu, należy podać wszystkie pozostałe elementy opisu.
    7. Materiały archiwalne i niepublikowane: Archiv der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften [ABBAW], Preußische Akademie der Wissenschaften (1700–1811) [PAW (1700–1811)], I-XIV-26 Acta betr. das Observatorium und den Astronomen, 1713–1746, k. 17r. Przy kolejnych cytowaniach należy używać wprowadzonych skrótów nazw oraz pomijać tytuły powtarzających się zespołów i jednostek, przytaczając tylko ich numery: ABBAW, PAW (1700–1811), I-XIV-26, k. 17r.  
    8. Strony internetowe: M. Piekarski, Karol Mikuli (1821–1897), portalmuzykipolskiej.pl/pl/osoba/3243-karol-mikuli [dostęp 2.08.2022]. Korzystając z elektronicznych wersji książek i czasopism, należy stosować zasady opisu właściwe dla publikacji drukowanych i nie należy podawać adresu internetowego.
  3. Przy kolejnym cytowaniu pracy należy podawać początek tytułu bez wielokropka, np.: C. Crombie, Nauka średniowieczna, t. 1, s. 133–138. Nie należy stosować skrótu op. cit. Przy odwoływaniu się w następujących po sobie przypisach do tych samych autorów lub dzieł należy stosować: idem, eadem, iidem, eaedem, ibidem.
  4. W przypisach i bibliografii należy używać następujących skrótów: s.; k.; wyd.; oprac.; red. (nie: pod red.); por.; zob.; cyt. za; tłum.; r.; r. akad.; r. szk.; t.; nr; z.; cz.
  5. W bibliografii źródła i literatura przedmiotu powinny być rozdzielone.
  6. W bibliografii inicjały imion autorów powinny stać po nazwiskach, powinny być podane pełne zakresy stron rozdziałów i artykułów oraz numery DOI publikacji, np.: Urbanek B., Najstarsze miejskie szpitale polskiego Wilna (do 1939 r.), „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” 2021, t. 27, z. 2, s. 47–63, DOI 10.4467/12311960MN.21.013.15241.

D. Ilustracje i tabele

  1. Ilustracji nie należy zamieszczać w tekście artykułu, lecz przesyłać jako osobne pliki w rozdzielczości minimum 300 dpi w formacie jpg, tif lub bmp. Nazwy plików powinny zawierać numery odnoszące się do zaznaczonych w artykule miejsc. Podpisy pod ilustracjami powinny zawierać informację o źródle lub autorze oraz znajdować się w tekście artykułu w miejscach, w których mają być zamieszczone. Nie należy przesyłać osobno wykazu ilustracji. Autorzy są zobowiązani uzyskać od właścicieli praw autorskich zgody na wykorzystanie ilustracji.
  2. Tabele należy zamieścić w tekście artykułu. Nie należy przesyłać tabel w osobnych plikach. Tabele powinny być opatrzone kolejnymi numerami i tytułami oraz informacjami o źródle lub autorze.

Recenzenci

Recenzenci:

Recenzenci w 2024 roku

Prof. Katarzyna Buczek

Prof. Agnieszka Cieślik

Dr Joanna Dąbrowska

Prof. Katarzyna Dormus

Prof. Jan Draus

Prof. Adam Fijałkowski

Prof. Zenon Gajdzica

Prof. Joanna Januszewska-Jurkiewicz

Prof. Dariusz Jarosz

Prof. Barbara Klich-Kluczewska

Prof. Krzysztof Kosiński

Prof. Romuald Grzybowski

Dr Jadwiga Kupczewska

Prof. Piotr Majewski

Prof. Tadeusz Rutkowski

Prof. Ryszard Ślęczka

Prof. Wiesław Theiss

Prof. Agnieszka Wałęga

Prof. Dominik Zamiatała

Prof. Teresa Zaniewska

Ta strona wykorzystuje pliki 'cookies'. Więcej informacji